Üst
Baraj nedir ? Özellikleri nelerdir ? Barajlar nasıl yapılır?

Baraj nedir ? Özellikleri nelerdir ? Barajlar nasıl yapılır?

Baraj nedir ?
Baraj nedir ?
Baraj bir akarsu vadisini kapatıp arkasında su biriktiren, biriken suyun enerji üretimi, içme suyu, tarım alanlarını sulama gibi birçok alanda kullanılması amacıyla yapılmış bir tesistir.

Çok eski zamanlardan beri kullanılan barajlar günümüzde de gelişen yapılarıyla birlikte önemini korumaktadır. İnsanlığın her alanda su ihtiyacını karşılayan bu yapılar, bir ülkede enerji üretiminin de en ucuz ve doğal yoludur.

Yağan yağmur sularının, eriyen karların oluşturduğu akarsular sadece geçtiği yerlerdeki çevreye fayda sağlayarak sürekli akmaktadır. Ancak değişen iklim ve yağmurun yağmaması insanlar da dahil tüm doğa için tehlike demektir.

İşte bu susuzluk durumu göz önünde bulundurularak suların bir yerde biriktirilmesi ve ihtiyaç halinde kullanılması amacıyla barajlar inşa edilmiştir. Biriktirilen suyun gücünden faydalanarak enerji üretilmesi barajların asıl gayesidir. Ülkelerin elektrik üretiminin en kolay ve maliyetsiz yolu barajlardır.

Yine özellikle tarım alanlarının sulanması ve şehir şebekeleri için gerekli su için barajlar hayati değer taşımaktadır. Yıkılması durumu ise çok büyük alanlara şiddetli su baskını demektir. Buna ek olarak gelişen inşaat teknolojileri günümüzde çok büyük barajların yapılmasına olanak tanımaktadır.

Büyük barajlar ise yapıldıkları alanın ekolojik dengesini bozmaktadır. Barajın çevresindeki bu iklim değişikliklerinin cevrede yaşayan tüm canlılara olumsuz etkileri nedeniyle; tüm dünya genelinde belirli bir hacmin üzerindeki barajların yapımı yasaklanmıştır.

Barajlar Nasıl Yapılır?

Barajlar yapımı oldukça zor, emek isteyen ve masraflı yapılardır. Bir baraj yapılmadan önce jeologlar ve topograflar gelir, arazinin yapısını, çevresini, zeminin dayanıklılığı gibi birçok özelliğini inceler ve eğer baraj yapımına uygun olduğuna emin olurlarsa yapıma başlanabilir. Dikkat edilmesi gereken en önemli husus ise toprağın suyu sızdırmadığından emin olmaktır. Barajı, yapılacağı akarsu vadisinde akarsuyun en daralan kısmına inşa etmek maliyeti ve iş gücünü azaltmaktadır. Derinlere temel atabilmek için alüvyal tabaka kaldırılmalı, suyun sızmasını engellemek için geçirimsiz perdeler kullanılmalıdır. Derinlere açılan beton çukurlar da yine suyun sızmasını önlemek amacıyla yapılmaktadır.

Barajların yapımı tamamlandıktan sonra setin arkasında birikmeye başlayan akarsu ve yağmur suları bir göl meydana getirir. Buna baraj gölü veya rezervuar adı verilmektedir. Baraj gölünde yeterince su biriktikten sonra suyun fazlasını akıtmak için baraj içinde özel kapılar yapılır veya suyun baraj duvarının üstünden taşması sağlanır. Eğer suyun duvar üzerinden taşması isteniyorsa bunun için özel yerler bırakılır. Biriken bu sular gerektiğinde kullanılmak için kapıların açılmasıyla salıverilir veya elektrik elde etmek için hidroelektrik santraller kurulur.

Baraj Çeşitleri Nelerdir? Kaç Tip Baraj Vardır?

Barajlar kullanılma amacı ve yapılacağı zeminin yapısına göre farklı şekillerde yapılmaktadır. Başlıca baraj tipleri şunlardır;

  1. Ağırlık Barajları: Daha çok temel toprağı kayalık olan yerlerde yapılan baraj çeşididir. Tek parça betonarme şeklinde inşa edilir ve baraj duvarının kesiti genelde dik yamuk şeklindedir. Bu tür barajlar etki eden suyun basıncına kendi ağırlıklarıyla karşı koyarlar. Ülkemizdeki Kemer (113,5 m) ve Sarıyer (108 m) Barajları bu tür barajlara örnektir.
  2. Beton Barajlar: Sağlam kaya temeline yakın olan vadilere kurulan baraj tipidir. Zeminin sağlam olmadığı ve kaya temeline inilemediği yerlerde ise dolgu tipi baraj tercih edilir. Gelişen teknoloji sayesinde zeminin uygun olmadığı yerlerde bile dolgu tipi barajlar inşa edilebilmektedir. 207 m yüksekliğindeki Keban Barajı kaya dolgu tipi barajına örnektir, aynı zamanda yükseklik bakımından dünyada 18. sırada yer almaktadır. Dünyanın en yüksek barajı ise 310 m yüksekliğe sahip, kaya dolgu tipinde yapılmış Türkistan’daki Nurek Barajı’dır.
  3. Kemer Barajları: Daire veya yay şeklinde yapılmış barajlardır. Yük tabanla birlikte kenar ayaklara iletilir. Bu tür barajlar, baraj tepe uzunluğunun baraj yüksekliğine oranının 5 veya daha küçük olduğu dar vadilerde inşa edilirler. Kemer tipi barajlarda, barajın yapılacağı vadi tabanının ve şevinin sağlam olması gerekmektedir. Ülkemizdeki kemer tipi barajları ise şunlardır; Berke Barajı (201 m), Karakaya Barajı (187 m), Oymapınar Barajı (185 m), Gökçekaya Barajı (158 m).
  4. Payandalı Barajlar: Bu tip barajlar suyun basıncına kendi ağırlıklarından çok, yapılış biçimi ve planlarıyla karşı koyarlar. Payandalı barajlarda kullanılan malzeme ağırlık barajlarında kullanılandan daha azdır çünkü payandalar arası boştur. Fakat işçilik ve kalıp masrafları fazladır. Barajın ortalama yüksekliği 70-80 m, eğim açısı ise 45-60 derece olmalıdır. Ülkemizdeki 49 m yüksekliğindeki Elmalı Barajı payandalı barajlara örnektir.
  5. Kaya Dolgu Barajları: Kesitleri dik yamuk şeklindedir. Kesit ortasında geçirimsizliği sağlayan çekirdek kısımlar vardır. Bu çekirdek yapılar kil veya betondan yapılmaktadır. Ülkemizdeki kaya dolgu tipi barajlar; Keban Barajı (207 m), Altınkaya Barajı (195 m), Atatürk Barajı (184 m), Uzköy Barajı (176 m) veKılıçkaya Barajı’dır (140 m).
  6. Toprak Dolgu Barajları: Çakıl, kum ve kilden oluşan sıkıştırılmış toprak tabakalarının meydana getirdiği toprak dolgu barajları en çok kullanılan baraj tipidir. Bu baraj tipinin tam ortasında suyun sızmasını önleyen bir duvar veya çekirdek kısım bulunur. Ülkemizdeki 195 m yüksekliğindeki Kepez Barajı hem kaya hem toprak dolgunun bir arada kullanıldığı bir baraj örneğidir.
 

10. Chirkei Barajı (Dağıstan)​


Chirkei Barajı (Dağıstan)
Chirkei Barajı (Dağıstan)
Dağıstan Cumhuriyeti topraklarında büyük bir baraj var. Sulak Nehri üzerindeki Chirkei Barajı 1974 yılında inşa edildi. Yüksekliği 232.5 metre, baraj binası yaklaşık 1.300 bin metreküp beton talep etti. Barajın uzunluğu da oldukça etkileyici ve 338 metreyi oluşturuyor. 1964'te Bogendamm hala inşa edilecekti. İnşaat çalışmaları, kayaç patlamalarının gerekliliği nedeniyle on yıl ertelenmişti.

Günümüzde Chirkei hidroelektrik santralı, sadece Dağıstan'da değil, aynı zamanda Kafkasya'da da en güçlüdür. Chirkei Barajı, Rusya'nın en büyük ikinci barajıdır. Elektrik enerjisi üretimi için kurulan etkileyici büyüklüğün hidroelektrik yapısı inanılmaz derecede güzel ve geniş su havzasının oluşmasına yol açmıştır. Sadece 50 yıl önce küçük köyler yerine geçti. İnşaat sırasında 800'den fazla ev Chirkei Aul'dan taşınmıştır. 3 bin hektarı aşan tarım ülkesi su basmıştı.

Bununla birlikte, bu kayıplar, barajın bölgeye kazandırdığı avantajlara kıyasla önemsiz gibi görünmektedir. Su kaynaklarının düzenlenmesi, tarım alanlarının genişletilmesini mümkün kılmıştır. Elektrikten elektrik üretmenin avantajları yadsınamaz. Güzel baraj da birçok yolcuyu cezbetmektedir. Konukların çoğu ekoturizm konusunda isteklidir. Son zamanlarda, hidroelektrik santralinin yanında yeni bir balık çiftliği açıldı.
 

11. Laxiwa Barajı (Çin) | Lasiva Barajı​


Laxiwa  Barajı (Çin)
Laxiwa Barajı (Çin)
Çin'de Kingai bölgesinde yüksekliği 250 metre olan Lasiva Barajı bulunmaktadır. Sarı Nehir üzerindeki dev baraj elektrik enerjisi üretimi için inşa edildi. Hidroelektrik santrali nispeten 2009'da faaliyete geçti. Lasiva barajının gezegenin en büyüğü arasında olması nedeniyle inşaat için en kısa zaman inanılmaz görünüyor.

İnşaat Nisan 2006'da başladı ve Mayıs 2009'un başlarında santralin iki ilk jeneratörü başlamıştı. İnşaat projesi devasa ölçeğin temel işini çağırdı. Toplamda, inşaat işçilerinin inşaat alanından birkaç yıldır 80 milyon metreküp kaya çıkarmaları gerekiyordu.

Yaptıkları işler sayesinde, bugün dar kayalık koridor yerine modern mimarinin gerçek şaheseri görüyorsunuz.

Hidroelektrik santralinin inşası, ilk çalıştırılmasından birkaç yıl sonra sürdü. 2010'da birkaç enerji bloğu hâlâ faaliyete geçmişti. Turistler, kayalık manzaralarla Çin'in en güzel bölgelerinden birinde geziniyorlar. Ve en meraklı misafir baraj boyunca yürüyebilir ve yüksekliklerden sakin Sarı Nehir izleyebilir.
 

12. Deriner Barajı (Türkiye)​

DerinerBarajı (Türkiye)
DerinerBarajı (Türkiye)
Deriner Barajı ve Hidroelektrik Santrali

Sahip olduğu 249 metre gövde yüksekliği ile Türkiye’nin en yüksek, Dünya’nın 6. yüksek barajı olan Deriner Barajı tamamlandı.

Deriner Barajı ve HES, Doğu Karadeniz Bölgesinde Çoruh Nehri üzerinde ve Artvin İl Merkezini Erzurum İl Merkezine bağlayan Devlet Karayolu üzerindeki köprünün 5 km menbasındadır.

Çoruh Nehri'nin Üçüncü Gerdanlığı

TBMM 75. Yıl Muratlı ile Borçka Barajlarından sonra Çoruh Nehri’nin üçüncü gerdanlığı olacak Deriner Barajı, ülkemizde üretilen hidroelektriğin % 6’sını karşılayacaktır. 1 milyar 400 milyon Amerikan Dolarına mal olan barajda 1 milyar 970 milyon m3 su depolanacaktır.

750 Bin Kişinin Elektrik İhtiyacı Karşılanacak

Barajın HES ünitesinin kurulu gücü 670 MW olup, yılda 2 milyar 118 milyon kilowatt saat elektrik üretecektir. Ülkemizde 2011 yılında kişi başına elektrik tüketiminin ortalama 2.870 kWh olduğu düşünülürse, Deriner Barajı ve HES’ten elde edilecek elektrik ile 750 bin kişinin yıllık elektrik ihtiyacı karşılanabilecektir.

Bu da demektir ki Deriner Barajı ve HES; Mardin, Trabzon, Eskişehir ya da Malatya illerimizden birinin yıllık bütün elektrik ihtiyacını karşılayabilecek kapasiteye sahiptir. Diğer bir deyişle Artvin, Rize, Bayburt ve Gümüşhane illerimizin toplam nüfusundan daha fazla kişinin elektrik ihtiyacı bu barajla karşılanabilecektir.

Türkiye'de dünyadaki en büyük barajlardan biri olan Soruh nehri üzerine kurulmuş olan Deriner barajının yüksekliği 249 metredir. Baraj projesinin geliştiricisi mühendis İbrahim Deriner idi. Ne yazık ki, kendi projesinin tamamlanmasını deneyimlememişti. Mühendisin adını kalıcı hale getirme ve barajı şerefine koyma kararı alındı. Barajın bir parçası olan Soruh nehri üzerindeki hidroelektrik santralinin çok sıradışı bir yapıya sahip olduğu belirtilmelidir. Hidroelektrik santral binası tamamen toprak altında.

İnşaat işi 1998 yılında başladı. Ve 2012'de yeni su havzası ilk kez su ile doldu. Yaklaşık hesaplamalara göre, baraj inşaat yatırımları yaklaşık 2 milyar ABD doları olmuş ve bu proje daha da etkileyici hale gelmiştir. Baraj inanılmaz derecede güzel görünüyor, tepesinde otoyol uzanıyor ve dik yıpratıcılarla görkemli dağ manzarası barajın çerçevesini çiziyor.

Bu bölgeyi ziyaret eden birçok turist arabayı Vorgebirgsbezirken'de bırakıyor ve çevrede yürüyerek yürüyüyor. Şu anda, Deriner Betonbogendamm Türkiye'deki en yüksek barajdır.
 
Geri